Мижозларнинг аксарияти ўзбек тилида сўзлашишига қарамай, айрим хизмат кўрсатиш тармоқлари, жумладан, умумий овқатланишда давлат тили талабларига тўла риоя этилмаяпти. Хусусан, Рақобат қўмитаси 75 фоиз ҳолатда таомнома (меню) давлат тилида эмаслигини аниқлаган. Айрим ҳолларда официант ва кассирлар давлат тилини етарлича билмайди. Хўш, умумий овқатланиш соҳасида давлат тилига оид талаблар қандай? Кафе ва ресторанлар қайси тилда хизмат кўрсатишни мустақил белгилай оладими? Ўзбекистонда 130 дан ортиқ миллат ва элат вакиллари яшайди. Конституцияга асосан, давлат ўз ҳудудида яшовчи миллат ва элатларнинг тиллари ҳурмат қилинишини таъминлайди ва уларнинг ривожланиши учун шароит яратади. “Давлат тили ҳақида”ги қонунга кўра, ўзбек тилига давлат тили мақоми берилиши бошқа миллат ва элатлар ўз она тилида гапиришига тўсқинлик қилмайди. Шу жиҳатдан, қонунчилик официант, кассир ва кафе-ресторанларнинг бошқа ходимларини фақат давлат тилида гапиришга мажбурламайди: ўз тилида гапириш — уларнинг Конституциявий ҳуқуқи. Бироқ Бош қомусимизга асосан, кишилар ўз ҳуқуқларидан фойдаланишда бошқа кишилар, жамият ва давлатнинг ҳуқуқ, эркинлик ва қонуний манфаатларига путур етказмаслиги керак. Хўш, официант мижоз билан у тушунмайдиган тилда сўзлашиши қандай ҳуқуқларга таъсир қилиши мумкин? Албатта, истеъмолчи ҳуқуқларига. “Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонунга асосан, товар (хизмат), хизмат кўрсатувчи ва хизмат кўрсатиш қоидалари ҳақида мижозга давлат тилида маълумот берилиши керак. Бунга қўшимча бошқа тилда ҳам ахборот берилиши мумкин. Айтайлик, кафе ходимлари давлат тилини билмайди, мижоз эса уларнинг тилини. Мижоз таом таркиби, тайёрланиш усули ёки бошқа масалада маълумот олмоқчи. Шу ҳолатда мижозга керакли маълумот берилмаслиги (тил тўсиқлари туфайли бера олинмаслиги) истеъмолчи ҳуқуқларини бузмай қолмайди. Худди шундай, кафе-ресторанлар бошқа тилларда сўзлашувчи мижозлар ҳуқуқларини ҳам инобатга олиши керак. Хусусан, 2003 йил 13 февралдаги “Ўзбекистон Республикасида чакана савдо қоидаларини ҳамда Ўзбекистон Республикасида умумий овқатланиш маҳсулотларини (хизматларини) ишлаб чиқариш ва сотиш қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида”ги Ҳукумат қарорига кўра, хорижий сайёҳларга хизмат кўрсатувчи умумий овқатланиш корхоналарида камида битта хорижий тилни биладиган метрдотел, официантлар бўлиши керак. Қонунчиликда, истеъмолчи ҳуқуқларидан ташқари, иш юритиш тилига оид қоидалар ҳам бор. Масалан, “Давлат тили ҳақида”ги қонунга кўра, ташкилотларда иш юритиш, ҳисоб-китоб, статистика ва молия ҳужжатлари давлат тилида юритилади, ўзбек тилини билмайдиган жамоаларда “қоғозлар” давлат тили билан бир қаторда бошқа тилда ҳам юритилиши мумкин. Таомнома қайси тилда бўлиши лозим? Таомнома исталган тилда – “қадимги валериян” тилидан (Девид Ж.Петерсон яратган тўқима тил) тортиб, мандарин тилида ҳам ёзилиши мумкин. Фақатгина битта шарт билан – аввало, давлат тилида бўлиши керак. Таомнома, яъни меню исталган тилга таржима қилиниши мумкин, аммо улар дунёнинг нечта тилига таржима қилинишидан қатъи назар давлат тилида бўлиши шарт: биринчидан, “Давлат тили ҳақида”ги қонунга асосан, лавҳа, эълон, нархнома ҳамда бошқа кўргазмали ва оғзаки ахборот матнлари давлат тилида расмийлаштирилади ҳамда бошқа тилларда таржимаси берилиши мумкин; иккинчидан, “Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонунга асосан, товар (хизмат) ҳақидаги маълумот давлат тилида берилади, заруратга қараб бошқа тилларда ҳам тақдим этилиши мумкин; учинчидан, 2003 йил 13 февралдаги “Ўзбекистон Республикасида чакана савдо қоидаларини ҳамда Ўзбекистон Республикасида умумий овқатланиш маҳсулотларини (хизматларини) ишлаб чиқариш ва сотиш қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида”ги Ҳукумат қарорига кўра, умумий овқатланиш корхоналарида давлат тилида ёзилган таомнома бўлиши керак. Аммо кўпгина кафе-ресторанларда ҳанузгача давлат тилидаги таомнома йўқ. Хусусан, Рақобат қўмитасига кўра, танланма асосда ўрганилган 700 га яқин умумий овқатланиш корхонасининг 524 таси ёки 75 фоизида таомнома давлат тилида эмаслиги аниқланган. 449 та ёки 65 фоиз ҳолатда нархномалар йўқ. Бунинг…
Рақамли трансформациянинг замонавий тенденциялари иқтисодий фаолиятнинг барча соҳаларини, жумладан, тадбиркорликни ҳам қамраб олади. Рақамли иқтисодиёт шароитида тадбиркорлик тузилмаларини молиявий баҳолашнинг анъанавий ёндашувларини қайта кўриб чиқиш ва модернизация қилиш зарур. Бу масала, айниқса, рақамлаштириш жараёнлари фаол кечаётган, ривожланаётган мамлакатлар, шу жумладан, Ўзбекистон учун долзарбдир. Ушбу тадқиқотнинг мақсади Ўзбекистонда тадбиркорлик субъектларини молиявий баҳолаш тизимининг жорий ҳолатини таҳлил қилиш, муаммоларни аниқлаш ва замонавий рақамли воқеликни ҳисобга олган ҳолда уни такомиллаштириш йўлларини таклиф этишдан иборат. РАҚАМЛАШТИРИШ ШАРОИТИДА АСОСИЙ ОМИЛЛАР Тадбиркорлик субъектларини молиявий баҳолаш — бу бизнеснинг молиявий ҳолати, тўлов қобилияти, инвестициявий жозибадорлиги ва барқарорлигини аниқлашга қаратилган таҳлилий тартиб-таомиллар мажмуасидир. Классик маънода бухгалтерия ҳисоби, молиявий коэффициентлар, горизонтал ва вертикал таҳлил усуллари, шунингдек, молиявий прогнозлаш асосий баҳолаш воситалари ҳисобланади. Рақамлаштириш шароитида рақамли активлар, онлайн-репутация, финтех-ечимлардан фойдаланиш, автоматлаштирилган ҳисоб тизимлари ва сунъий интеллектни қўллаш каби омилларнинг аҳамияти тобора ортиб бормоқда. Бу жиҳатлар тадбиркорлик тузилмаларини комплекс баҳолашнинг ажралмас қисмига айланиб, мавжуд усулларни янги шароитларга мослаштиришни тақозо этмоқда. ЎЗБЕКИСТОНДА ТАДБИРКОРЛИК ВА РАҚАМЛАШТИРИШ ҲОЛАТИ Ўзбекистон РеспубликасиДавлат статистика қўмитаси маълумотлари асосида 2024 йил ҳолатига кўра, мамлакатда 500 мингдан зиёд кичик ва ўрта тадбиркорлик субъекти рўйхатга олинган бўлиб, улар ЯИМнинг 55 фоиздан зиёд қисмини таъминлайди. Шу билан бирга, кичик ва ўрта тадбиркорлик субъектларини рақамлаштириш даражаси етарли эмас: компанияларнинг атиги 30 фоизи бошқарув ва ҳисобот беришда рақамли воситалардан фойдаланади. “Рақамли Ўзбекистон — 2030” дастури амалга оширилишига қарамай, мамлакатда рақамли иқтисодиётнинг ривожланишини тўхтатиб турувчи бир қатор омилларга дуч келмоқда. Юқори тезликдаги интернет ва замонавий рақамли технологиялардан фойдаланиш, айниқса, ҳудудларда чекланганлиги асосий тўсиқлардан бири бўлиб, бу бизнес жараёнларида инновацион ечимларни жорий этишни қийинлаштирмоқда. Бундан ташқари, тадбиркорлар орасида рақамли ва молиявий саводхонлик даражаси пастлиги уларнинг мавжуд рақамли воситалардан самарали фойдаланиш қобилиятини чеклайди. Бизнес жараёнларининг давлат рақамли платформалари билан заиф интеграцияси ҳам самарали ахборот алмашинувига тўсқинлик қилади ва маъмурий тартиб-таомилларни мураккаблаштиради. Қўшимча муаммо — рақамли молия соҳасида малакали мутахассисларнинг етишмаслиги, бу тадбиркорлик фаолиятида янги технологияларни ривожлантириш ва жорий этиш имкониятларини чеклайди. Корхоналарни молиявий баҳолашнинг анъанавий усуллари ҳам рақамлаштириш шароитида бир қатор чекловларни намоён этмоқда. Улар замонавий иқтисодиётда тобора муҳим бўлиб бораётган бренд, мижозлар базаси ва АТ-инфратузилмаси каби номоддий активларни етарлича ҳисобга олмайди. Ҳисоботларни шакллантириш даврийлиги маълумотларнинг кечикишига олиб келади, бу эса уларнинг тезкор қарорлар қабул қилишдаги долзарблигини камайтиради. Бундан ташқари, анъанавий усуллар бозор конъюнктурасининг жадал ўзгаришларига суст жавоб қайтаради ва ўзига хос рақамли рискларни, шу жумладан, кибертаҳдидларни ва онлайн-каналларнинг нобарқарорлигини ҳисобга олмайди. Янги бандлик шакллари ва бизнес юритишнинг масофавий моделларини эътиборсиз қолдириш ҳам таҳлилнинг тўлиқ бўлишини чеклайди. Ушбу омилларнинг ҳаммаси бошқарув ва инвестиция қарорларини қабул қилишда анъанавий усуллардан фойдаланган ҳолда олинган хулосаларнинг объективлиги ва долзарблигини камайтиради. Рақамли иқтисодиёт шароитида корхоналарни молиявий баҳолашнинг анъанавий усуллари янги воқеликка мослаштирилиши лозим. Замонавий технологиялар компанияларнинг молиявий ҳолатини янада аниқ ва тезкор таҳлил қилиш имкониятларини тақдим этади. Қуйида рақамли иқтисодиёт шароитида баҳолашга истиқболли ёндашувлар келтирилган. Рақамли ҳисобдорлик ва ҳисобга олишни автоматлаштириш.Электрон ҳисобга олиш шаклларига ўтиш маълумотларнинг аниқлиги ва шаффофлигини оширади, ахборотни қайта ишлашни тезлаштиради ва маъмурий харажатларни камайтиради. Бухгалтерия жараёнларини автоматлаштириш долзарб молиявий кўрсаткичларни тезкор олиш имконини беради, бу айниқса, жадал ўзгариб бораётган бизнес муҳитида муҳим аҳамиятга эга. Big Data ва сунъий интеллект.Катта маълумотларни таҳлил қилиш ва машинавий ўқитиш алгоритмларини қўллаш молиявий кўрсаткичларни прогноз қилиш, яширин асослиликни аниқлаш ва рискларни баҳолаш учун янги имкониятлар очади. Бундай технологиялар корхонанинг молиявий ҳолатига таъсир қилувчи кўпгина омилларни, жумладан, хулқ-атвор ва бозор трендларини ҳисобга олиш имконини беради. Блокчейн-технологиялар.Тақсимланган реестрлардан фойдаланиш маълумотларнинг ишончлилигини, сохталаштиришдан ҳимоя қилишни ва молиявий маълумотларни верификация қилишни осонлаштиради. Блокчейн молиявий операциялар иштирокчилари ўртасида ишончни оширишга хизмат қилади ва фирибгарлик эҳтимолини камайтиради. Рақамли рейтинглар ва скоринг моделлари.Онлайн-фаоллик, мижозлар шарҳлари ва тармоқдаги репутация каби рақамли излар асосида кредитга лаёқатлилик ва инвестициявий жозибадорликни баҳолаш компанияларнинг рисклари ва салоҳиятини янада аниқ баҳолаш имконини беради. Бундай моделлар анъанавий усуллар кўпинча эътиборсиз қолдириладиган бизнеснинг номоддий жиҳатларини ҳисобга олади. Давлатнинг рақамли платформалари билан интеграция.Давлат ахборот тизимлари, жумладан, солиқ, божхона ва лицензия базалари маълумотларидан фойдаланиш ҳисобига баҳолаш самарадорлигини ошириш корхоналарнинг молиявий фаолияти ҳақида тўлиқроқ тасаввурга эга бўлиш имкониятини беради. Бу бизнес жараёнлари назорати ва шаффофлигини яхшилашга хизмат қилади. Ушбу ёндашувларни жорий этиш давлат органлари, бизнес ва технология компаниялари ўртасида комплекс ёндашув ва ҳамкорликни талаб қилади. Фақат биргаликдаги саъй-ҳаракатлар билан рақамли иқтисодиёт талабларига мос самарали молиявий баҳолаш тизимини яратиш мумкин. АМАЛИЙ ТАВСИЯЛАР Рақамли иқтисодиёт шароитида тадбиркорлик субъектларини баҳолаш самарадорлигини ошириш учун Ўзбекистон комплекс амалий чора-тадбирларни амалга ошириши зарур. Энг аввало, ҳам анъанавий молиявий кўрсаткичларни, ҳам рақамли кўрсаткичларни, жумладан, онлайн-фаоллик, жараёнларни автоматлаштириш даражаси ва интернетдаги репутацияни ҳисобга оладиган кичик ва ўрта бизнесни баҳолашнинг рақамли услубини ишлаб чиқиш керак. Очиқ ва қисман очиқ манбалардан олинган маълумотларга асосланган тадбиркорлар рақамли рейтинги миллий платформасини яратиш муҳим қадам бўлади. Бу баҳолашда шаффофлик ва холисликни таъминлайди. Шунингдек, кичик ва ўрта тадбиркорлик субъектларида автоматлаштирилган ҳисобга олиш ва таҳлил тизимларини жорий этишга қаратилган грантлар ва субсидиялар бериш орқали рақамлаштиришни қўллаб-қувватлаш талаб қилинади. Шунинг баробарида, рақамли молия ва замонавий баҳолаш усуллари соҳасида тадбиркорларга малака оширишда ёрдам берадиган ўқув дастурлари ва консультация марказларини ташкил этиш зарур. Бунда, давлат тузилмалари, банклар ва АТ-компаниялари ўртасида шерикликни ривожлантириш муҳим роль ўйнайди, бу эса молиявий маълумотларни интеграциялаш, ахборотдан фойдаланиш имкониятларини ошириш ва рискларни бошқаришни яхшилаш имконини беради. ХУЛОСА Замонавий иқтисодиёт тадбиркорликни баҳолашнинг мослашувчан ва технологик усулларини талаб қилади. Фаол рақамлаштириш босқичида бўлган Ўзбекистон учун молиявий субъектларни баҳолашни янги воқеликка мослаштиришни таъминлаш, айниқса, муҳимдир. Бу инвесторлар, кредиторлар ва давлат ўртасида бизнесга бўлган ишончни оширади, шунингдек, хусусий секторнинг барқарор ривожланиши учун шароитлар яратади. Баҳолаш тизимини такомиллаштириш фақат барча манфаатдор томонлар — тадбиркорлар,…
“Оила ва гендер” илмий-тадқиқот институти жорий йилнинг март-апрель ойлари давомида Қорақалпоғистон Республикаси, 12 та вилоят ва Тошкент шаҳрида 12 минг 697 нафар респондент орасида оилаларнинг бахтлилик даражасини ўрганиш мақсадида социологик сўровлар ўтказди. Ўзбекистондаги оилаларнинг бахтлилик даражаси 8 та асосий индикатор ва 21 та субиндикатордан иборат интеграл индекс асосида баҳоланди. Сўровларда оилаларнинг иқтисодий фаровонлиги даражаси, демографик барқарорлиги ҳолати, соғлом ҳаёт кечириш давомийлиги, таълим олиш имкониятлари даражаси, иш билан таъминланганлик даражаси, оилавий ҳаётдан қониқиш ва оилавий бахтлиликни ҳис қилиш даражаси, оилавий қадриятларнинг ўрни ва аҳамиятлилик даражаси, оилаларнинг давлат органлари фаолияти ҳамда давлат хизматларидан қониқиш даражаси ўрганилди. Оилаларнинг бахтлилик индекси —1 дан +1 гача бўлган оралиқда баҳоланди. Методикага мувофиқ, оилаларнинг бахтлилик индекси +0,5 дан +1 гача бўлган ҳолат “юқори”, 0 дан +0,49 гача бўлган кўрсаткич “ўрта”, 0 дан паст натижалар эса “паст” даража сифатида баҳоланди. Тадқиқот натижаларига кўра, 2026 йилда Ўзбекистон оилаларининг умумий бахтлилик индекси 0,618 баллни ташкил этди. Баҳолаш мезонларига мувофиқ, мазкур кўрсаткич оилаларнинг бахтлилик даражаси “юқори” эканлигини намоён этмоқда. Мазкур индикатор олдинги йилларга нисбатан барқарор ижобий ўсиш динамикасини қайд этди Эслатиб ўтамиз, оилаларнинг бахтлилик индекси 2023 йилда — 0,560 баллни, 2025 йилда эса 0,611 баллни ташкил этган бўлса, 2026 йилга келиб ушбу кўрсаткич 0,618 баллга етган. Натижада сўнгги тўрт йил давомида оилаларнинг бахтлилик индекси ўртача +0,058 баллга ошган. Кузатилаётган мазкур ижобий динамика мамлакатимизда амалга оширилаётган ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлар, оила институтини мустаҳкамлаш ҳамда аҳоли турмуш сифатини оширишга қаратилган давлат сиёсатининг самарали натижаларини акс эттирмоқда. Хулоса қилиб айтганда, тадқиқот натижалари мамлакатимизда Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси доирасида амалга оширилаётган ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлар оилалар ҳаётида ижобий ўзгаришларни таъминлаётганини кўрсатмоқда. Бахтлилик даражаси, оилавий қадриятларга бўлган эҳтиром ва ижтимоий барқарорлик кўрсаткичларининг изчил ўсиб бораётгани юртимизда инсон манфаати ва оила қадри давлат сиёсатининг устувор йўналишига айланганининг яққол ифодасидир. Маҳбуба БЎРИЕВА, “Оила ва гендер” илмий-тадқиқот институти кичик илмий ходими.
2025 йилги “Government AI Readiness Index” (Ҳукуматнинг сунъий интеллектга тайёрлик даражаси) бўйича Ўзбекистон 56,11 балл билан жаҳонда 62-ўринни эгаллаб, Марказий Осиё давлатлари орасида Қозоғистондан (56,70 балл билан 58-ўрин) кейин 2-ўринни эгаллаб турибди. Шунга қарамай, мамлакатда инфратузилма билан қамраб олиш нотекис: аҳолининг 66 фоиз қисмигина 4G имкониятидан фойдалана олади, қолаверса, бу имконият, асосан, жами аҳолининг тахминан 43 фоизи истиқомат қиладиган йирик шаҳарларда жамланган. Қишлоқ жойларда интернет ва рақамли хизматлардан фойдаланиш даражаси нисбатан паст. Кичик ва ўрта бизнес корхоналарининг капитал ҳажми уларнинг ҳисоблаш ресурслари ва малакали мутахассисларга эга бўлиш имкониятини чеклайди. Ваҳоланки, улар мамлакатдаги жами корхоналарнинг тахминан 92 фоизини ташкил этади, бандликнинг қарийб 75 фоизини таъминлайди, ЯИМнинг ярмидан кўпини шакллантиради. Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти маълумотларига кўра, “GenAI”дан ҳозирда дунё бўйлаб кичик ва ўрта бизнес корхоналарининг 31 фоизи фойдаланади ва уларнинг 65 фоизи ишлаб чиқариш самарадорлиги ошганини қайд этган. Соҳадаги яна бир муаммо — гендер тафовути. Ахборот технологиялари йўналишидаги талабалар орасида аёлларнинг улуши атиги 11 фоизни ташкил этади. Шу нуқтаи назардан, сунъий интеллект технологиялари мамлакатда иқтисодий ўсишни тезлаштириш билан бир қаторда, ҳудудлар, жинслар ва бизнес тоифалари ўртасидаги ижтимоий-иқтисодий табақаланишни кучайтириши мумкин. Бунинг олдини олиш учун манзилли давлат сиёсати зарур. Жаҳон амалиёти шуни кўрсатмоқдаки, сунъий интеллект меҳнат ва капиталдан олинадиган даромадлар тенгсизлигини кучайтириши мумкин. Халқаро валюта жамғармасига кўра, дунё бўйича иш ўринларининг қарийб 40 фоизи сунъий интеллект таъсирига дуч келяпти, ривожланган иқтисодиётларда бу кўрсаткич қарийб 60 фоизни, паст даромадли мамлакатларда эса 26 фоизни ташкил этади. Таъкидлаш жоизки, ривожланаётган давлатлар учун асосий муаммо иш жараёнларининг автоматлаштирилиши эмас, балки сунъий интеллектдан фойдаланиш кўникмаларининг турли даражада экани. Зарур кўникмалар ва инфратузилмага эга бўлганлар даромадини тезроқ оширади, бошқалар малака ва даромадлар даражаси нуқтаи назаридан тобора ортда қолмоқда. Жаҳон иқтисодий форумига кўра, иш берувчиларнинг 86 фоизи 2030 йилгача сунъий интеллект бизнес жараёнларини тубдан ўзгартириб юборади, деган фикрда. Натижада ҳар 100 ходимдан 59 тасини қайта тайёрлашга тўғри келади, 11 нафари эса бундай имкониятдан четда қолиши хавфи мавжуд. Шундан келиб чиқиб, сунъий интеллектнинг эҳтимолий хатарларини юмшатишда асосий эътибор “оммавий ишсизликдан ҳимояланиш”га эмас, балки сунъий интеллектни бизнесда, айниқса, кичик ва ўрта бизнес корхоналарида оммавий жорий этиш ва барча учун тенг стандарт ечимларни ишлаб чиқишга қаратилиши керак. Ўзбекистон учун сунъий интеллектнинг асосий хавфи иш ўринларининг оммавий қисқариши эмас, турли касблар меҳнат унумдорлигидаги фарқларнинг тезлашиши туфайли даромадлар ва имкониятлар ўртасидаги тафовутнинг кенгайишидадир. Ижтимоий табақаланиш ўз вақтида қайта тайёрлаш имкониятига эга бўлиш билан юмшатилиши мумкин. Мақсадли давлат сиёсати амал қилмаса, сунъий интеллект “кўникмалари оширилаётган” ва “сиқиб чиқариладиган” ишчилар ўртасидаги тафовутни янада кучайтиради. Шу боис давлат сиёсати сунъий интеллектни шунчаки ривожлантиришга эмас, балки уни барча ижтимоий қатламлар учун очиқ ва инклюзив тарзда жорий этишга йўналтирилиши керак. Нима таклиф қилинмоқда? Сунъий интеллект-ассистентлар Ҳар бир маҳалла ўз фуқароларига давлат хизматлари юзасидан маслаҳат бера оладиган сунъий интеллект ёрдамчисига эга бўлиши керак. Бунда мавжуд давлат хизматларини ягона сунъий интеллект платформасига интеграция қилиш ва интерфейсни аҳолининг рақамли саводхонлик даражасига мослаштириш талаб этилади. Бу борада Хитой ва Жанубий Корея тажрибасини мисол қилиб келтириш мумкин. Ушбу давлатларда давлат ва маҳаллий хизматларни кўрсатишда сунъий интеллект ёрдамчилари фаол жорий этилиши маъмурий аппарат юкламасини сезиларли даражада камайтирмоқда. Сунъий интеллект синов майдончаси дастури Ҳудудий сунъий интеллектлар учун “синов майдонлари”ни (AI Sandbox Zones) жорий этиш ҳудудлар даражасида инновацион ечимларни тезкор синовдан ўтказиш ва жорий этиш учун махсус майдон вазифасини бажаради. Бунда ҳукумат синов учун ҳудудларни танлайди, улар учун алоҳида тартиб ишлаб чиқади ва шу ҳудудларни бошқариш учун махсус орган ташкил этади. Бундай синов майдончаси…
Сўнгги йилларда олий таълим муассасаларида талабаларнинг ташқи кўриниши ва кийиниш маданияти масаласи жамиятда кенг муҳокама қилинаётган мавзулардан бирига айланди. Бу масала нафақат тартиб-интизом, балки таълим муҳити, академик эркинлик ва университет маданияти билан ҳам бевосита боғлиқ ҳисобланади. “Юксалиш” ҳаракати Олий Мажлис Қонунчилик палатаси ҳузуридаги Ёшлар парламенти билан биргаликда сўров ўтказиб, натижалари таҳлил қилинди. Ўзбекистонда олийгоҳлар учун мактаблардаги каби ягона мажбурий кийим (“форма”) тизими жорий этилмаган. Кийим-кечак масаласи, асосан, ҳар бир университетнинг ички тартиб-қоидалари ва одоб-ахлоқ кодекслари орқали тартибга солинади. Шу билан бирга, “Олий таълимни 2030 йилгача ривожлантириш концепцияси” доирасида академик мустақилликни кучайтириш, ОТМларда ички маданият ва этика стандартларини ривожлантиришга алоҳида урғу берилмоқда. Айрим олий таълим муассасаларида 2025 йилдан бошлаб, махсус одоб-ахлоқ кодексларини такомиллаштириш вазифалари белгиланган. Мазкур масала юзасидан талабалар позициясини ўрганиш мақсадида ўтказилган сўровда жами 12 минг 221 нафар талаба иштирок этди. Талабалар “форма” масаласига қандай қарайди? Биринчи савол натижалари шуни кўрсатдики, олий таълим муассасаларида кийиниш талаблари масаласида талабалар фикри бир хил эмас, балки турли ёндашувларга эга. Респондентларнинг 54,9 фоизи (6 683 та жавоб) университетларда маълум кийиниш талаблари бўлишини қўллаб-қувватлаган. Уларнинг фикрича, тартибли ва эстетик муҳит таълим жараёнининг муҳим таркибий қисми ҳисобланади. 26,8 фоиз (3 267 та жавоб) талабалар бу масалага нисбатан нейтрал муносабат билдирган. Улар учун “форма” ёки кийиниш талаблари таълим сифатига бевосита таъсир қилувчи омил сифатида кўрилмайди. Яна 18,3 фоиз (2 261 та жавоб) респондент эса кийиниш талабларига қарши эканини билдирган. Ушбу гуруҳ фикрича, кийиниш талабанинг билим даражаси ёки академик натижаларига ҳал қилувчи таъсир кўрсатмайди. Кийим таълим муҳитига қандай таъсир қилади? Сўров натижалари талабалар кийиниш масаласига кўпроқ амалий ва мувозанатли ёндашаётганини кўрсатди. Хусусан, 42,5 фоиз (5 182 та жавоб) иштирокчи “форма” талабалар ўртасида тенглик ҳиссини шакллантириши мумкинлигини қайд этган. Шунингдек, 38,4 фоиз (4 675 та жавоб) респондент кийиниш тартиби академик муҳитни тартибли ва расмийроқ қилишини таъкидлаган. Бундан ташқари, 22,5 фоиз (2 750 та жавоб) талабалар “форма” интизом ва масъулиятни оширишга хизмат қилишини билдирган бўлса, 21,7 фоизи (2 650 та жавоб) уни олий таълим муассасасининг умумий имижини шакллантирувчи омил сифатида баҳолаган. Шу билан бирга, респондентларнинг сезиларли қисми таълим сифати бошқа омилларга боғлиқлигини ҳам алоҳида қайд этган. Жумладан, 30,2 фоиз (3 682 та жавоб) таълим самарадорлиги талабанинг шахсий мотивацияси, интизоми ва билим олишга бўлган муносабатига боғлиқ эканини, “форма” эса ҳал қилувчи омил эмаслигини билдирган. Айрим ҳолларда эса “форма” салбий жиҳатларга ҳам эга бўлиши мумкин. 14,2 фоиз (1 737 та жавоб) респондент кийиниш талаблари ноқулайлик ёки маълум даражада психологик босим келтириб чиқаришини қайд этган. Шунингдек, сўров натижалари талабалар қатъий “форма” тизимидан кўра, умумий кийиниш маданияти қоидаларини афзал кўришини кўрсатди. Хусусан, 46,2 фоиз (5 628 та жавоб) очиқ ёки ҳаддан ташқари калта кийимларни чеклаш зарурлигини билдирган бўлса, 44,2 фоиз (5 382 та жавоб) классик ёки ярим классик услубни мақбул, деб ҳисоблайди. Бундан ташқари, ҳар учта иштирокчидан бири қулай ва содда кийимларга рухсат берилиши кераклигини, тўртдан бири кийимларда катта ёзувлар ва реклама элементлари бўлмаслиги лозимлигини қайд этган. Шу билан бирга, 22 фоиз (2 688 та жавоб) респондент аниқ “форма” мажбурий бўлмаслиги кераклигини билдирган. Нисбатан камроқ иштирокчилар эса жуда ёрқин ранглар ва спорт кийимларини чеклаш мумкинлигини таъкидлаган. Натижалар шуни кўрсатадики, талабалар академик муҳитда маълум эстетик ва маданий меъёрлар бўлишини қўллаб-қувватлайди, бироқ қатъий ва ягона “форма” тизимига эҳтиёж нисбатан паст. Мулоқот — асосий ечим Тадқиқот натижалари шуни кўрсатадики, талабалар кийиниш масаласини ҳал этишда мажбурий чоралар эмас, балки очиқ ва конструктив мулоқотни устувор, деб ҳисоблайди. Респондентларнинг 52,8 фоизи (6 434 та жавоб) университетлар бу…
Соғлом кун тартиби — саломатлик гарови Ҳадемай янги ўқув йили бошланади. Қолаверса, олдимизда — куз фасли. Демак, қарийб уч ойлик танаффусдан сўнг болалар яна ўқув мавсумига, мактаб ҳаётига мослашиши керак. Иммун тизими — танани турли микроб ва инфекциялардан ҳимояловчи қалқон. Ўғил-қизларнинг тез-тез бетоб бўлиши, хасталик кўп қайталаниши — уларда иммунитет заифлиги белгиси. Бунга кўпинча мактаб ўқувчилари танасида витаминлар танқислиги, ёмон уйқу, нотўғри овқатланиш ва доимий психологик стресс сабаб бўлади. Чунки мактаб ёшидаги ўғил-қизлар танаси маълум тартибларга мослашади. Бу — иммунитетни мустаҳкамлашда муҳим омил. Бошланғич синф ўқувчилари кечқурун соат 21:00 да уйқуга ётиб, эрталаб соат 7:00 да туриши мақсадга мувофиқ. Каттароқ ёшдаги болалар учун ётиш вақти бир соат – 22:00 гача сурилиши мумкин. Ётишдан аввал компьютер, планшет ёки телефондан фойдаланиш уйқу сифатига салбий таъсир қилади. Оқибатда бош мияда мелатонин гормони ишлаб чиқариш камаяди. Бу эса тунда кортизол гормони миқдорини оширади. Оқибатда болада турли касалликларга мойиллик пайдо бўлади. Қолаверса, меъёрий ҳордиқ иммунитетга ижобий таъсир кўрсатади. Уйқу пайтида бола организмидаги метаболизм жараёни жадаллашиб, кичкинтойлар айни шу соатларда яхши ўсади. Яна бир муҳим тавсия: бола кунига камида 4 марта таомланиши, яъни соат 7:30-8:00 да нонушта, 10:30-11:30 да иссиқ нонушта, 14:00-15:00 да тушлик ҳамда 19:00-19:30 да кечки овқат танаввул қилиши мақсадга мувофиқ. Фаст-фуд, тезпишар таомлар, газланган ичимликлар, “снек”лар, турли ширинликлар организмнинг табиий витамин ва минераллардан маҳрум қилишдан ташқари, ҳар жиҳатдан соғлом ўсишига салбий таъсир кўрсатади. Йодланган ош тузи, сархил мева-сабзавотлар истеъмоли фарзандларимиз саломатлиги учун муҳим. Иммунитетни оширишда табиий антиоксидант вазифасини ўтовчи асал ва вирусларга қарши самарали курашадиган саримсоқ пиёзнинг фойдаси катта. А витамини билан бойитилган сабзи ва ширин картошка, грипп ва нафас йўлларининг юқумли касалликларига қарши курашишда қўл келадиган Е витаминига бой ёнғоқлар, албатта, болаларнинг кундалик таомланишида бўлиши мақсадга мувофиқ. Ноиба АЗИМОВА, педиатр.
Sign in to your account