Рақамли трансформациянинг замонавий тенденциялари иқтисодий фаолиятнинг барча соҳаларини, жумладан, тадбиркорликни ҳам қамраб олади. Рақамли иқтисодиёт шароитида тадбиркорлик тузилмаларини молиявий баҳолашнинг анъанавий ёндашувларини қайта кўриб чиқиш ва модернизация қилиш зарур. Бу масала, айниқса, рақамлаштириш жараёнлари фаол кечаётган, ривожланаётган мамлакатлар, шу жумладан, Ўзбекистон учун долзарбдир.
Ушбу тадқиқотнинг мақсади Ўзбекистонда тадбиркорлик субъектларини молиявий баҳолаш тизимининг жорий ҳолатини таҳлил қилиш, муаммоларни аниқлаш ва замонавий рақамли воқеликни ҳисобга олган ҳолда уни такомиллаштириш йўлларини таклиф этишдан иборат.
РАҚАМЛАШТИРИШ ШАРОИТИДА АСОСИЙ ОМИЛЛАР
Тадбиркорлик субъектларини молиявий баҳолаш — бу бизнеснинг молиявий ҳолати, тўлов қобилияти, инвестициявий жозибадорлиги ва барқарорлигини аниқлашга қаратилган таҳлилий тартиб-таомиллар мажмуасидир. Классик маънода бухгалтерия ҳисоби, молиявий коэффициентлар, горизонтал ва вертикал таҳлил усуллари, шунингдек, молиявий прогнозлаш асосий баҳолаш воситалари ҳисобланади.
Рақамлаштириш шароитида рақамли активлар, онлайн-репутация, финтех-ечимлардан фойдаланиш, автоматлаштирилган ҳисоб тизимлари ва сунъий интеллектни қўллаш каби омилларнинг аҳамияти тобора ортиб бормоқда. Бу жиҳатлар тадбиркорлик тузилмаларини комплекс баҳолашнинг ажралмас қисмига айланиб, мавжуд усулларни янги шароитларга мослаштиришни тақозо этмоқда.
ЎЗБЕКИСТОНДА ТАДБИРКОРЛИК ВА РАҚАМЛАШТИРИШ ҲОЛАТИ
Ўзбекистон РеспубликасиДавлат статистика қўмитаси маълумотлари асосида 2024 йил ҳолатига кўра, мамлакатда 500 мингдан зиёд кичик ва ўрта тадбиркорлик субъекти рўйхатга олинган бўлиб, улар ЯИМнинг 55 фоиздан зиёд қисмини таъминлайди. Шу билан бирга, кичик ва ўрта тадбиркорлик субъектларини рақамлаштириш даражаси етарли эмас: компанияларнинг атиги 30 фоизи бошқарув ва ҳисобот беришда рақамли воситалардан фойдаланади.
“Рақамли Ўзбекистон — 2030” дастури амалга оширилишига қарамай, мамлакатда рақамли иқтисодиётнинг ривожланишини тўхтатиб турувчи бир қатор омилларга дуч келмоқда. Юқори тезликдаги интернет ва замонавий рақамли технологиялардан фойдаланиш, айниқса, ҳудудларда чекланганлиги асосий тўсиқлардан бири бўлиб, бу бизнес жараёнларида инновацион ечимларни жорий этишни қийинлаштирмоқда. Бундан ташқари, тадбиркорлар орасида рақамли ва молиявий саводхонлик даражаси пастлиги уларнинг мавжуд рақамли воситалардан самарали фойдаланиш қобилиятини чеклайди.
Бизнес жараёнларининг давлат рақамли платформалари билан заиф интеграцияси ҳам самарали ахборот алмашинувига тўсқинлик қилади ва маъмурий тартиб–таомилларни мураккаблаштиради. Қўшимча муаммо — рақамли молия соҳасида малакали мутахассисларнинг етишмаслиги, бу тадбиркорлик фаолиятида янги технологияларни ривожлантириш ва жорий этиш имкониятларини чеклайди.
Корхоналарни молиявий баҳолашнинг анъанавий усуллари ҳам рақамлаштириш шароитида бир қатор чекловларни намоён этмоқда. Улар замонавий иқтисодиётда тобора муҳим бўлиб бораётган бренд, мижозлар базаси ва АТ-инфратузилмаси каби номоддий активларни етарлича ҳисобга олмайди. Ҳисоботларни шакллантириш даврийлиги маълумотларнинг кечикишига олиб келади, бу эса уларнинг тезкор қарорлар қабул қилишдаги долзарблигини камайтиради.
Бундан ташқари, анъанавий усуллар бозор конъюнктурасининг жадал ўзгаришларига суст жавоб қайтаради ва ўзига хос рақамли рискларни, шу жумладан, кибертаҳдидларни ва онлайн–каналларнинг нобарқарорлигини ҳисобга олмайди. Янги бандлик шакллари ва бизнес юритишнинг масофавий моделларини эътиборсиз қолдириш ҳам таҳлилнинг тўлиқ бўлишини чеклайди. Ушбу омилларнинг ҳаммаси бошқарув ва инвестиция қарорларини қабул қилишда анъанавий усуллардан фойдаланган ҳолда олинган хулосаларнинг объективлиги ва долзарблигини камайтиради.
Рақамли иқтисодиёт шароитида корхоналарни молиявий баҳолашнинг анъанавий усуллари янги воқеликка мослаштирилиши лозим. Замонавий технологиялар компанияларнинг молиявий ҳолатини янада аниқ ва тезкор таҳлил қилиш имкониятларини тақдим этади. Қуйида рақамли иқтисодиёт шароитида баҳолашга истиқболли ёндашувлар келтирилган.
- Рақамли ҳисобдорлик ва ҳисобга олишни автоматлаштириш.Электрон ҳисобга олиш шаклларига ўтиш маълумотларнинг аниқлиги ва шаффофлигини оширади, ахборотни қайта ишлашни тезлаштиради ва маъмурий харажатларни камайтиради. Бухгалтерия жараёнларини автоматлаштириш долзарб молиявий кўрсаткичларни тезкор олиш имконини беради, бу айниқса, жадал ўзгариб бораётган бизнес муҳитида муҳим аҳамиятга эга.
- Big Data ва сунъий интеллект.Катта маълумотларни таҳлил қилиш ва машинавий ўқитиш алгоритмларини қўллаш молиявий кўрсаткичларни прогноз қилиш, яширин асослиликни аниқлаш ва рискларни баҳолаш учун янги имкониятлар очади. Бундай технологиялар корхонанинг молиявий ҳолатига таъсир қилувчи кўпгина омилларни, жумладан, хулқ-атвор ва бозор трендларини ҳисобга олиш имконини беради.
- Блокчейн-технологиялар.Тақсимланган реестрлардан фойдаланиш маълумотларнинг ишончлилигини, сохталаштиришдан ҳимоя қилишни ва молиявий маълумотларни верификация қилишни осонлаштиради. Блокчейн молиявий операциялар иштирокчилари ўртасида ишончни оширишга хизмат қилади ва фирибгарлик эҳтимолини камайтиради.
- Рақамли рейтинглар ва скоринг моделлари.Онлайн-фаоллик, мижозлар шарҳлари ва тармоқдаги репутация каби рақамли излар асосида кредитга лаёқатлилик ва инвестициявий жозибадорликни баҳолаш компанияларнинг рисклари ва салоҳиятини янада аниқ баҳолаш имконини беради. Бундай моделлар анъанавий усуллар кўпинча эътиборсиз қолдириладиган бизнеснинг номоддий жиҳатларини ҳисобга олади.
- Давлатнинг рақамли платформалари билан интеграция.Давлат ахборот тизимлари, жумладан, солиқ, божхона ва лицензия базалари маълумотларидан фойдаланиш ҳисобига баҳолаш самарадорлигини ошириш корхоналарнинг молиявий фаолияти ҳақида тўлиқроқ тасаввурга эга бўлиш имкониятини беради. Бу бизнес жараёнлари назорати ва шаффофлигини яхшилашга хизмат қилади.
Ушбу ёндашувларни жорий этиш давлат органлари, бизнес ва технология компаниялари ўртасида комплекс ёндашув ва ҳамкорликни талаб қилади. Фақат биргаликдаги саъй-ҳаракатлар билан рақамли иқтисодиёт талабларига мос самарали молиявий баҳолаш тизимини яратиш мумкин.
АМАЛИЙ ТАВСИЯЛАР
Рақамли иқтисодиёт шароитида тадбиркорлик субъектларини баҳолаш самарадорлигини ошириш учун Ўзбекистон комплекс амалий чора-тадбирларни амалга ошириши зарур. Энг аввало, ҳам анъанавий молиявий кўрсаткичларни, ҳам рақамли кўрсаткичларни, жумладан, онлайн-фаоллик, жараёнларни автоматлаштириш даражаси ва интернетдаги репутацияни ҳисобга оладиган кичик ва ўрта бизнесни баҳолашнинг рақамли услубини ишлаб чиқиш керак. Очиқ ва қисман очиқ манбалардан олинган маълумотларга асосланган тадбиркорлар рақамли рейтинги миллий платформасини яратиш муҳим қадам бўлади. Бу баҳолашда шаффофлик ва холисликни таъминлайди.
Шунингдек, кичик ва ўрта тадбиркорлик субъектларида автоматлаштирилган ҳисобга олиш ва таҳлил тизимларини жорий этишга қаратилган грантлар ва субсидиялар бериш орқали рақамлаштиришни қўллаб-қувватлаш талаб қилинади. Шунинг баробарида, рақамли молия ва замонавий баҳолаш усуллари соҳасида тадбиркорларга малака оширишда ёрдам берадиган ўқув дастурлари ва консультация марказларини ташкил этиш зарур. Бунда, давлат тузилмалари, банклар ва АТ-компаниялари ўртасида шерикликни ривожлантириш муҳим роль ўйнайди, бу эса молиявий маълумотларни интеграциялаш, ахборотдан фойдаланиш имкониятларини ошириш ва рискларни бошқаришни яхшилаш имконини беради.
ХУЛОСА
Замонавий иқтисодиёт тадбиркорликни баҳолашнинг мослашувчан ва технологик усулларини талаб қилади. Фаол рақамлаштириш босқичида бўлган Ўзбекистон учун молиявий субъектларни баҳолашни янги воқеликка мослаштиришни таъминлаш, айниқса, муҳимдир. Бу инвесторлар, кредиторлар ва давлат ўртасида бизнесга бўлган ишончни оширади, шунингдек, хусусий секторнинг барқарор ривожланиши учун шароитлар яратади. Баҳолаш тизимини такомиллаштириш фақат барча манфаатдор томонлар — тадбиркорлар, давлат, банклар ва таълим муассасалари ўртасида ҳамкорлик йўлга қўйилган шароитда имконли бўлиши мумкин. Баҳолаш жараёнларини комплекс рақамлаштириш институционал ислоҳотлар билан бирга, миллий иқтисодиёт самарадорлигини ошириш учун асос бўлади.
Гавҳар ИСАМУТДИНОВА,
Молиявий технологиялар халқаро институти қошидаги
“Бизнес ва менежмент тадқиқот маркази” директори.